آن کيست که من را برساند به من من؟

معنای تمام است برای سخن من

از فکر رخ توست چراغان شب تارم

ای زلف تو اندوه شکن در شکن من

در محفل ما بر لب رندان، سخن از توست

نام تو نیفتاده هنوز از دهن من

خوشحالی ام از توست، همه رنج من از توست

ای گم شده در ساختن و سوختن من

گل های وجودم همه از جنس بهاراست

منّت کش پاییز نباشد چمن من

جز درد، دگر کار ندارد دل عاشق

جز عشق، دگر نام ندارد وطن من

با این همه در ماتم و اندوه نرويید

جز وصلۀ لبخند تو بر پیرهن من

نگاهي به روش نثرنگاری امروز ادبيات ايران

مهدی باقرمعراج

             نثر یکی از آسان ترين و موثرترین ابزارهای ابرازخیال وبیان است- مردمان جهان  از روز ازل بدین وسیله برای ابلاغ مطالب خود بهره می برند چنانچه استفاده وکار برد این صنف گفتار درجامعه  بیشتر از شعرو سخن موزون بوده واست چون چیزهای که ما می نویسیم یابه شکل لفظ و جمله از دهان ما بیرون می آید بخش عمده اش کلام منثوراست.

با این همه، نثر همیشه پیرونظم بوده است چنانکه  فرهنگ وجامعه درهرزمان تحت تاثیر شعر و سخن آهنگداربود وپادشاهان و عوام وخواص هم  بیشتربه شعرعلاقه داشتند.

البته ما وقتی بر ادبیات امروزی نگاه می کنیم می بینیم که فعلا وضعیت برعکس شده و نثر از شعر بسیار پیشرفته ترشده است چرا که  شعر، امروز به آن اندازه پاسخگوی جامعه نیست که نثرهست.

به نظر می رسد که نثر امروز به زبان و اقتضاءحال امروز بیشتر با جامعه هماهنگ هست و برای ابلاغ مطالب به شکل داستان کوتاه، نمایشنامه، ترجمه و مقاله  نثر امکانات فراوان پیدا کرده است.

متاسفانه ما فعلا چنین ویژگیهاي را در شعر کمتر می بینیم.

تاریخ نثر، تحولات بیشتر دارد البته زمانی که ازآن به بعد نثر بیشتر آفاقی و همه گیر شده عصر مشروطیت است می شود گفت که از قرن سیزدهم به بعد نثرفارسی بزرگترین تحول را تجربه کرده ویکی از نشانه های خاص این تحولات این است که نثر امروزه خیلی ساده و روان شده، و نسبت به زمان پیش بیشتر مخاطب و خواننده به دست آورده  و دايره اثر گذاری خود را توسعه داده است.

نثر این دوره، با توجه به موضوع به شکل های ذیل تقسیم می شود.

 نثرداستانی، نثر تحقیقی، نثر ترجمه ونثرروزنامه ای.

 به سبب عامیانه شدن زبان نثرامروزی، نویسندگان این دوره یک سبک خاصی پدیدآوردند- با انتشار" یکی بود یکی نبود" جمال زاده، درسال 1300 شمسی پیشرو داستان نویسی کوتاه شده بود و بعدازآن این روش و رجحان خاص ادبیات نثر فارسی، راه افتاده ورشد کرد ومی کند. /1

علاوه براین نثری که در دوره مشروطیت بالاخص تحت تاثیر مقبولیت روزنامه های ساده و روان رواج پیداکرده بود، کم کم ساده تر وروان تر شد.

البته نثر پیش از ساده و روان شدن دورهء تجربه را از سر گزراند- یکی از طبقه  نویسندگان پیر سال معتقد بود که نثر باید ادبی و ثقیل باشد و از شعر و ضرب المثل و عربی وآیات و احادیث  استفاده كند درحالیکه طبقه نویسندگان نسل جدید مایل به تسهیل زبان بودند جالب اینجا است که همان زمان محمد تقی ملک الشعرا  بهار دریک مقاله به نام "نثر فارسی" معتقداست که نثر باید ساده و روان باشد./2

ویژگی دوم نثرامروز این است که نویسندگان این زمان معمولا از اصطلاحات و لغاتی استفاده می کنند که قبلاازآن استفاده نشده بود .بیشتر این لغات از دستآوردهای فرهنگ امروزاست مثلا کارمند، شهرداری، و غیره.

  غیرازاین واژه های هستند که  تمدن نو داخل ایران شده اند-آشناي بازبانهای خارجی هم بعضی از واژهای بیگانه راشامل نثر جدید فارسی کرده است، جالب اینجا است که باتوجه به شیوهء کاربرد آن واژها، کسی نمی تواند بگويد که پنجاه سال پیش این واژها جزوزبان فارسی نبوده.

داستان نویسی کوتاه که به طرزاروپا رواج گرفته ازنشانه های بزرگ تحولات تاریخ ادبیات فارسی است ودرادبیات ایران با داستان "فارسی شکر است" به قلم جمالزاده شروع شده، بعد صادق هدایت و صادق چوبک باعث ترویج این شیوه شدند. البته صادق هدایت را بزرگترین داستان نویس ادبیات معاصر می دانند.

مزید بر آن اگر کسی می خواهد فرق  و انقلاب بین نثر معاصر و ما قبل معاصر را درک کند بایدحتما سیاحت نامه ابراهیم بیک زین العابدین مرغا و آثار طالب اف و چرند پرند دهخدا و داستان کوتاه جمالزاده را بخواند. چون این ها باهم یک قدر مشترک دارند و  زبان تمام این آثار ساده و عامیانه هست آنان طوری ضرب المثل و اصطلاحات مردمی رابه کارمي برند که ادبیات معاصر را زوح تازه اي مي بخشند.

بنابراین، نثری که ما امروز در کتابهای علمی و مجله های ادبی می بینییم بیشترشان برچارچوب گرايش سادگی زبان نوشته شده اند بالاخص دراین نیمه دوم  قرن اخیر، نثر نویسان با توجه به  اقتضاي  جامعه مائل به زبان معمول و روزمره شده اند وآنان این حقیقت را می دانند که با الفاظ و لغات سنگین و ثقیل هیچ کاری بر نخواهد آمد و رمز موفقیت و مقبولیت داستانها و نوشته ها به زبان ساده و عامیانه است و طبق همین ملاک، ارزش زحمات ما حساب خواهد شد.

 به نظرمن، علت اساسی وضعیت موجود، این است که فعلا ادبیات، به خواص و آدمهای خیلی با سواد، محدود نیست بلکه بسبب ویژگیهای ادبیات عامیانه  بین مردم عادی هم نفوذ پیدا کرده و عامیانه شده است، بدین سبب نویسندگان هم غیرازاین چاره ای ندارند که در نوشته های خود به زبان عامیانه برخورد کنند وهمان مسائل و اصطلاحات را ذکر کنند که جامعه بیشتر با آن آشناست.

البته پدیده هم نمی شود چشم پوشی کرد که  اصطلاحات و لغات جديد و هنری و اجتماعی  واژه های تازه ای که وارد زبان شده است، محیط زبان وادبیات را روح نو بخشیده است.

این روش ساده نویسی و هماهنگ نمودن با زبان امروزه به این مرحله رسید که فعلا داستان نویسان کم کم همان زبان را برای نوشتن هم به کار می برند که فقط برای گفت و شنود استفاده می شود و دراین صورت کلمات و واژه ها به شکل اصلی نمی مانند و املای آن عوض می گردد، چون آن طبق لهجه گفتاری نوشته می شود.

مثلا در یک اقتباس کوچک داستان گیله مرد (ازبزرگ علوی) ملاحظه بفرمایید:

    "تکون نخور دستت را بزار به دیوار 

    گیله مرد تکان خورده بود بی اختیار حرکت کرده که بهتر بشنود گیله مردآهسته گفت : گوش بدن بیدین چی گم

بلوچ نشنید خیال می کرد اگر به زبان گیلک بگوید  محرمانه تر خواهد بود

آهای برار من ته را کی کارنارم وهل اوگردم کی وقت آیه او نا بدینم

بازهم بلوچ نشنید صدای پوتینهای که روی پله ها ی چوبی می خورد او را ترسانده ودر عین حال به اوامید داد

عجب بارونی دست بردار نیست" /3

دراین جا با توجه نسل جدید یک نوع امکان خطرهم است، موقعی که این مایه های ادبی بدست آنان خواهد رسید به سب جریان و رواج پیاپی این روش نوشتار، واژها شکل واقعی خود را از دست خواهند داد وممکن است  دوره رواج اغلاط املایی آغاز بشود.

ازاین سیل سهل پسندی حتی کتابهای تحقیقی هم محفوظ نماندند و محققان هم نتوانستند خود را ازاین رجحان عالمگیر نگه دارند، چنانکه ما در اثار دکتر غلام حسین یوسفی، دکتر منوچهر مرتضوی، دکتر مظاهر مصفا،  دکتر شفیعی کد کنی و دکترضیا الدین سجادی می بینییم که با وجود تسلط کامل بر ادب فارسي، نثرایشان نسبت به سعید نفیسی، جلال الدین هماي، علامه قزوینی، سید حسن تقی زاده و محمد علی فروغی سادهتر و روانتر است.

نثر ترجمه هم ازاثر پذیری این رجحان، کنار نماند بلکه کتابهاي که درنصف قرن گذشته ترجمه شدند یا ترجمه های که فعلا دیده می شوند زبانشان خیلی ساده وروان تر از ترجمه های قبلی است و یک فرق اساسی بین ترجمهء  امروزی و ترجمه قبلی این است که قبلا ترجمه کم و بیش یک تالیف بود، مثلا کلیله و دمنه -

 اما امروز برخی از ترجمه ها به نظر می رسند که از لحاظ نقل مطالب به کمال امانتداری با الفاظ ساده و روان نوشته شده اند و دارند نوشته  می شوند و درآنجا هیچ وقت دراصل متن مداخلت دیده نمی شود –

از لحاظ نقد فرهنگی ویژگیهای تحولات ادبیات نثر فارسی امروزی می شود گفت که این دوره، دوره  غرب زدگی است اما اگربه نظرمنصفانه ببینییم می یابیم که این تحول  باتوجه به ترکیب سازی نو و اصطلاحات جدید وکاربردی مسائل تازه  و تنوع موضوع،  پدیده های خاصی دارد که قبلا دیده  نشده است حالا این تحول محدود به ادبیات غرب و ادبیات فارسی نیست بلکه در ادبیات سراسر جهان چه اردو، چه انگلیسی،همه اینها ازاین تحول متاثرشده اند وبه مسیر سادگی وعمومیت زبان، راه افتاده اند شاید همین علت اساسی، موفقیت ومقبولیت ادبیات ایران و ادبیات سائركشورهاي جهانست .......................................................................................................                                      

پی نوشتها

  1) فارسی عمومی، ازکتر محمد فتوحی و دکتر حبیب الله عباسی، 163

2) سبک شناسی، نثر دکترسیروش شمیسا، 251

 3) ادبیات امروزایران، محمد حقوقی، 101